Jerzy Franciszek Kulczycki

   Jerzy Franciszek Kulczycki (ok. 1640-1694), tłumacz języka tureckiego i kupiec towarów orientalnych w Wiedniu, założyciel pierwszej kawiarni w  Wiedniu.

   Wobec braku źródłowych wiadomości o jego kontaktach z Polakami i Polską w r. 1683 i później, jego narodowość była często przedmiotem kontrowersji. Jednakże wedle zeznań (zanotowanych we współczesnych drukach) złożonych przez Kulczyckiego w momencie, gdy podejmował się przejścia przez obóz turecki do wojsk cesarskich, był Kulczycki "rodowitym Polakiem" z "królewskiego polskiego wolnego miasteczka Sambora".

   Te i inne fakty z jego życia, jak również jego drugie imię, przez prawosławnych i unitów nie używane, świadczą wyraźnie, że wywodził się on ze spolszczonej, rzymskokatolickiej linii pierwotnie ruskiego rodu Kulczyckich z podsamborskiej wsi Kulczyce, a mianowicie zapewne z jej części szlacheckiej, zamieszkałej przez szlachtę pieczętującą się herbem Lis.

   Okoliczności, w jakich upłynęła jego młodość, nie są znane. Wiadomo, że przybył do Wiednia z Serbii. Początkowo - przed rokiem 1673 - i później służył jako tłumacz języka tureckiego (a znał również węgierski) w belgradzkim kantorze Kompanii Orientalnej, stowarzy- szeniu kupców wiedeńskich dla handlu ze wschodem. Z kolei osiadł jako samodzielny kupiec towarów orientalnych w Leopoldstadt pod Wiedniem. W roku 1678, kiedy jako przybyszowi z Serbii groziło mu wydalenie z miasta razem z osiadłymi tam kupcami serbskimi pomawianymi o szpiegostwo na rzecz Turcji, niewygodnymi konkurentami kupiectwa miejscowego, Kulczycki legitymował się polskim pochodzeniem i dzięki temu mógł nadal pozostać w stolicy cesarstwa.

   Z chwilą oblężenia Wiednia przez Turków (lipiec 1683) Kulczycki przeniósł się do zamku i zaciągnął do ochotniczej kompanii oberżystów. W piątym tygodniu walk, gdy zawiodły inne próby porozumienia się z armią ciągnącą na odsiecz miastu, Kulczycki predestynowany do tej misji jako znawca języka i realiów tureckich, upewniony przez burmistrza i przez dowodzącego obroną stolicy hrabiego E. R. Starhemberga o sowitej nagrodzie po powrocie, przebrawszy się za żołnierza osmańskiego, późnym wieczorem 13 sierpnia wyszedł z Wiednia przez jedną z zachodnich bram (Schottentor) w towarzystwie sługi, z pochodzenia Serba lub Węgra, przeszedł bez trudu przez obóz turecki, a uniknąwszy śmierci z rąk miejscowych chłopów, którzy strzelali do niego jako do domniemanego Turka, stanął rankiem 15 sierpnia u celu. Odprawiony nazajutrz wieczorem z pisemną odpowiedzią księcia lotaryńskiego Karola, powrócił szczęśliwie do Wiednia rankiem 17 sierpnia.

   Owacyjnie witany w Wiedniu jako ten, który przyczynił się do podtrzymania nadwątlonej już wśród ludności wiary w możliwość ocalenia umiał Kulczycki maksymalnie wyzyskać swoją zasługę wobec miasta. Dnia 10 stycznia 1684 został na swą prośbę mianowany cesarskim tłumaczem języka tureckiego. Osiągnął także wiele korzyści materialnych, m.in. nieruchomość w Wiedniu. W roku 1684 miał zamiar odbyć pielgrzymkę do Rzymu i Loreto. Sławny dzięki swojemu wyczynowi w roku 1683, zapisał się Kulczycki trwale w  pamięci wiedeńczyków również jako założyciel pierwszej tamtejszej kawiarni. Wedle tradycji miał on otrzymać podobno od Jana III zapasy kawy pozostawione przez Kara Mustafę (który wg świadectwa źródeł tureckich kawą zagrzewał swoich żołnierzy do walki i robót minerskich). Kulczycki stał się niejako patronem wiedeńskich kawiarzy. Jego olejny portret zdobił do niedawna lokal ich zgromadzenia, a na ich starym sztandarze cechowym widniała scena nadania mu przez Leopolda I przywileju na prowadzenie kawiarni.

   Żonaty z Leopoldyną Meyer, która w roku 1683 leczyła go z ran, zmarł Kulczycki na gruźlicę 20 lutego 1694 r. w wieku 54 lat. W roku 1862 Wiedeń uczcił pamięć Kulczyckiego, nadając jego imię jednej z ulic we wschodniej części miasta. W roku 1885 właściciel kawiarni na rogu Favoritenstrasse i owej Kolschitzkygasse ozdobił narożnik domu pięknym pomnikiem Kulczyckiego w stroju kawiarza tureckiego, projektu rzeźbiarza E. Pendla.


Polski Słownik Biograficzny PAN, tom XVI, 1971

Newsletter

Zapisz się do biuletynu informacyjnego

Polecamy

SHB

Pochodzenie:Nikaragua

Tanga AA

Pochodzenie:Tanzania